اهمیت این بنا تنها به قدمت آن محدود نمیشود. در بقعه پیربکران، مجموعهای از عناصر معماری و تزئینی مانند گچبری، کاشیکاری، کتیبههای کوفی و ثلث، نقوش هندسی و گیاهی و نقاشیهای دیواری در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند؛ ترکیبی که این بنا را به نمونهای قابل توجه برای مطالعه معماری و هنر دوره ایلخانی تبدیل کرده است.
بقعه پیربکران کجاست؟
بقعه پیربکران در شهر پیربکران، از توابع شهرستان فلاورجان در استان اصفهان قرار دارد. این بنا در حدود ۳۰ کیلومتری جنوبغربی شهر اصفهان واقع شده و در اطراف آن نیز آثار تاریخی دیگری مانند مجموعه استراخاتون و برخی بناهای تاریخی منطقه قرار گرفتهاند.
نام این شهر نیز با شخصیتی به نام محمدبنبکران پیوند خورده است؛ عارف و شیخی که آرامگاه او در همین بنا قرار دارد.
محمدبنبکران که بود؟
محمدبنبکران از مشایخ و محققان اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری بود. او در دوره حکومت ایلخانان و در زمان سلطان محمد خدابنده زندگی میکرد و در سال ۷۰۳ هجری قمری درگذشت. آرامگاه او در بنایی قرار گرفت که بعدها به یکی از آثار شاخص تاریخی پیربکران تبدیل شد.
وجود آرامگاه محمدبنبکران، بخش مهمی از هویت تاریخی این بناست؛ اما ارزش بقعه تنها به شخصیت مدفون در آن محدود نمیشود. خود ساختمان نیز به دلیل ساختار معماری و تزئیناتش اهمیت ویژهای دارد.
بقعه پیربکران در چه دورهای ساخته شد؟
بقعه پیربکران به دوره ایلخانی تعلق دارد؛ دورهای که معماری ایران در آن ادامهای از سنتهای معماری پیشین، بهویژه معماری سلجوقی، را در کنار نوآوریهای جدید تجربه کرد.
در این دوره، استفاده از تزئینات گچی، کاشیکاری، کتیبهنگاری و نقوش هندسی و گیاهی گسترش پیدا کرد. گچبری نیز به یکی از عناصر شاخص تزئینی در بسیاری از بناهای این دوره تبدیل شد.
بقعه پیربکران نیز مجموعهای از همین ویژگیها را در خود جای داده است؛ از گچبریهای پیچیده و کتیبههای متنوع گرفته تا کاشیکاری و نقاشیهای دیواری.
ساخت بقعه پیربکران در چند مرحله انجام شد
یکی از نکات جالب درباره این بنا، آن است که شکلگیری آن احتمالاً در یک مرحله انجام نشده است.
تاریخهای ۶۹۸، ۷۰۳ و ۷۱۲ هجری قمری در ارتباط با بخشهای مختلف بنا مورد توجه قرار گرفتهاند و بر اساس شواهد معماری و کتیبهها، احتمال ساخت و تکمیل بنا در چند مرحله مطرح شده است. البته به دلیل کمبود مدارک کافی، نمیتوان این تقسیمبندی را با قطعیت کامل پذیرفت.
بر اساس این بررسی، بخشهایی از بنا در دورههای مختلف به مجموعه افزوده شده و در نهایت ساختاری شکل گرفته که امروز آن را بهعنوان بقعه پیربکران میشناسیم.
معماری بقعه پیربکران چگونه است؟
ساختار اصلی بقعه را میتوان در سه بخش مهم بررسی کرد:
- رواق و فضای ورودی
- صحن اصلی
- فضای آرامگاه محمدبنبکران
هرکدام از این بخشها ویژگیهای معماری و تزئینی خاص خود را دارند.
سردر و ورودی بقعه
ورودی بنا در بخش جنوبشرقی قرار گرفته و در ساخت آن از ترکیب سنگ و آجر استفاده شده است. بخشهایی از سردر نیز با گچکاری و نقوش تزئینی پوشیده شدهاند.
در تزئینات این قسمت، نقوش اسلیمی و ختایی دیده میشود و در بخش مرکزی نیز اثری از شمسهای با کاشیهای فیروزهای و لاجوردی وجود داشته که بخشهایی از آن در گذر زمان از میان رفته است.
این ترکیب نشان میدهد که در معماری بقعه، ساختار بنا و تزئینات آن از ابتدا در ارتباطی نزدیک با یکدیگر قرار داشتهاند.
صحن بقعه؛ فضایی با طاقی بلند و چشمگیر
صحن بقعه پیربکران، فضایی مستطیلی و کشیده است که تقریباً در امتداد شمالی ـ جنوبی قرار دارد.
یکی از ویژگیهای برجسته این بخش، طاق بسیار مرتفع آن است. ساختار این بنا از نظر فرم با معماری ساسانی مقایسه شده و قوس آن یادآور طاق کسری دانسته شده است؛ البته این موضوع با احتیاط و بهعنوان احتمال تأثیرپذیری بنا از معماری ساسانی مطرح میشود، نه یک انتساب قطعی.
در دو سوی صحن نیز ایوانچههایی قرار گرفته که بخشی از کتیبههای بنا را در خود جای دادهاند.
یکی از این کتیبهها، نام محمدبنبکران و تاریخ ۷۱۲ هجری قمری را در خود دارد و از همین رو برای بررسی تاریخ ساخت و کاربری بنا اهمیت دارد.
کتیبههای بقعه پیربکران چه اهمیتی دارند؟
کتیبهها یکی از مهمترین بخشهای هنری و تاریخی بقعه پیربکران هستند.
در بخشهای مختلف بنا نمونههایی از خطوط کوفی، کوفی بنایی و ثلث دیده میشود. این کتیبهها علاوه بر ارزش هنری، اطلاعاتی درباره تاریخ بنا، شخصیت محمدبنبکران و فضای مذهبی و فرهنگی دوره ساخت بنا در اختیار پژوهشگران قرار میدهند.
برخی از این کتیبهها شامل آیات قرآن و برخی دیگر شامل عبارتهای مذهبی و اسماءالحسنی هستند. همین تنوع در شیوه خط و محتوای کتیبهها، یکی از ویژگیهای قابل توجه بقعه پیربکران است.
محراب بقعه پیربکران؛ مهمترین جلوه تزئینی بنا
اگر قرار باشد تنها یک بخش از بقعه پیربکران را بهعنوان شاخصترین جلوه هنری آن معرفی کنیم، محراب بنا یکی از جدیترین گزینههاست.
محراب در ضلع جنوبی صحن قرار گرفته و سطح آن با گچبریهای نفیس پوشانده شده است. در تزئینات محراب، نقوش گیاهی، اسلیمی و ختایی در کنار کتیبههای مختلف دیده میشود. کتیبههای ثلث و کوفی نیز بخشی از ساختار تزئینی محراب را تشکیل میدهند.
اهمیت محراب پیربکران تنها در میزان تزئینات آن نیست؛ بلکه نحوه ترکیب خط، نقش و معماری در آن، نمونهای قابل توجه از هنر تزئینی دوره ایلخانی به شمار میرود. پژوهشهای مستقل درباره این محراب نیز بر ظرافت گچبری و کیفیت اجرای آن تأکید کردهاند.
اتاق چله؛ خلوتگاهی در شمال بقعه
در بخش شمالی بنا، فضایی با عنوان اتاق چله یا «خلوت پیر» قرار دارد.
این فضا نیز مانند دیگر قسمتهای بقعه دارای عناصر تزئینی است و در آن آثاری از نقاشی دیواری، محراب، کتیبه و نقوشی با ویژگیهای هنر دوره مغولی دیده میشود.
وجود این فضا، تنها یک ویژگی معماری نیست؛ بلکه تصویری از کارکرد مذهبی و عرفانی بنا نیز ارائه میدهد و ارتباط آن با شخصیت محمدبنبکران را پررنگتر میکند.
چرا بقعه پیربکران یک بنای مهم معماری ایلخانی است؟
اهمیت بقعه پیربکران را نمیتوان تنها با قدمت آن توضیح داد. این بنا مجموعهای از عناصر مختلف معماری و هنر دوره ایلخانی را در کنار یکدیگر حفظ کرده است.
نخست، ساختار معماری بناست که در بخشهایی از آن میتوان تداوم سنتهای معماری ایرانی پیش از دوره ایلخانی را مشاهده کرد.
دوم، گچبریهای بناست که از مهمترین ویژگیهای هنری بقعه به شمار میروند.
سوم، کتیبهها و تنوع خطوط بهکاررفته در آنهاست؛ از کوفی و کوفی بنایی تا ثلث.
و در نهایت، محراب، کاشیکاری، نقاشیهای دیواری و نقوش گیاهی و هندسی مجموعهای از هنرهای تزئینی را در یک بنای تاریخی گرد هم آوردهاند.
به همین دلیل، بقعه پیربکران را میتوان نه صرفاً یک آرامگاه تاریخی، بلکه یکی از بناهای قابل توجه برای شناخت معماری و هنر دوره ایلخانی در منطقه اصفهان دانست. منابع بیرونی نیز این بنا را متعلق به دوره ایلخانان و دارای مجموعهای از گچبری، کاشیکاری، نقاشی و تزئینات سنگی معرفی کردهاند.
بقعه پیربکران؛ بخشی از هویت تاریخی فلاورجان
بقعه پیربکران تنها یک اثر تاریخی منفرد در فلاورجان نیست. این بنا در کنار دیگر آثار تاریخی منطقه، بخشی از لایههای تاریخی و فرهنگی شهرستان را شکل میدهد.
شناخت چنین بناهایی میتواند نگاه به فلاورجان را از یک منطقه پیرامون اصفهان به منطقهای با هویت تاریخی، معماری و فرهنگی مستقل تغییر دهد؛ هویتی که برای دیدهشدن، پیش از هر چیز به روایت دقیق و مستند نیاز دارد.
بقعه پیربکران نیز یکی از همین روایتهاست؛ بنایی که در میان آجر، گچ، کاشی و کتیبه، بخشی از تاریخ معماری ایران در دوره ایلخانی را تا امروز حفظ کرده است.